Монголын төр, улс төрийн өнөөгийн нөхцөл байдлын талаар Ц.Нямдорж гуай “Цахиур.мн” сайтад өгсөн ярилцлагадаа тун ноцтой бөгөөд бодож үзэхээс аргагүй дүгнэлтүүдийг хэлжээ.

Ц.Нямдоржийн ярьсан зүйлийг зөвхөн тухайн үеийн улс төрийн маргааны тухай байр суурь гэж харахаас илүүтэй, цаана нь ямар улс төрийн онол, үзэл баримтлал, ардчиллын талаарх итгэл үнэмшил байгааг нь задлан харвал илүү том зураг харагдана. Түүний ерөнхий санаа нэг өгүүлбэрт багтана.

"Монголын улс төр Үндсэн хуулиар тогтоосон ардчилсан парламентын тогтолцооны логикоос хазайж, улс төр өөрөө улс орондоо үйлчлэх бус, харин улс орны эрх ашиг улс төрийн эрх мэдэлд захирагдах аюултай цэгт ирээд байна."

Нэгдүгээрт, улс төрийн систем бүхэлдээ бужигнаж байна

Ц.Нямдоржийн ажиглалтаар өнөөдрийн хамгийн том асуудал нь нэг нам, нэг Засгийн газар, нэг сайдын асуудал биш.

Монголын улс төрийн системийн өөрийнх нь тэнцвэр алдагдаж байна.

Тэрээр У.Хүрэлсүх ерөнхийлөгчийг Л.Оюун-Эрдэнийн Засгийн газрыг унагааж, улмаар МАН-ыг дотроос нь хагалсан гэж үзэж байна. Үүгээр зогсохгүй АН-ын доторх хуваагдал, эрх мэдлийн зөрчлийг улам гүнзгийрүүлж, эцэст нь Монголын улс төрийг бүхэлд нь “хаос” буюу бужигнаан руу түлхэж байна гэсэн дүгнэлт хийжээ.

Энд гол асуудал нь хэн хэнийг дэмжиж байгаа тухай биш. Намууд институцийн хувьд бие даан оршин тогтнох чадвараа алдаж байна уу? гэдэг асуудал юм.

Хоёрдугаарт, олонх, цөөнхийн ардчилсан зарчим алдагдаж байна уу?

Парламентын ардчиллын хамгийн үндсэн дүрэм бол олонх нь засаглаж, цөөнх нь хяналт тавих. Өөрөөр хэлбэл, сонгуулиар бий болсон улс төрийн харьцаа парламентын үйл ажиллагааны суурь болдог.

Харин улс төрийн намуудын гишүүд үзэл баримтлал, намын байр суурь гэхээсээ илүү тодорхой нэг хүний эргэн тойронд төвлөрч эхэлбэл парламентын институцийн мөн чанар өөрчлөгдөнө. Ц.Нямдоржийн шүүмжлэлийн гол цөм нь энд байна.

Намууд байна. Парламент байна. Гэхдээ парламентын ардчиллын тоглоомын дүрэм нь өөрөө алдагдаж байна уу?

Гуравдугаарт, сонгуулийн мандатын тухай хамгийн эмзэг асуудал

Ардчиллын хамгийн энгийн логик бол:

мөрийн хөтөлбөр, сонгууль, ялалт, мандат, гүйцэтгэл, хариуцлага.

Сонгогчид хэн нэгэн лидерийг зөвхөн хувь хүнээр нь бус, түүний дэвшүүлсэн бодлого, мөрийн хөтөлбөрөөр нь сонгодог. Тиймээс сонгуулиар ялсан улс төрийн хүчний лидерийг парламентын бус улс төрийн тохироо, дотоодын эрх мэдлийн тоглолтоор түлхэн унагаах нь зөвхөн нэг хүний хувь заяаны асуудал биш. Сонгогчийн өгсөн мандат хаачив? гэсэн асуултыг дагуулна.

Ц.Нямдоржийн шүүмжлэл энэ утгаараа нэлээд хатуу. Түүний үзэж байгаагаар өмнө нь улс төрийн лидерүүдийг түлхэн унагааж байсан тохиолдлууд бий. Харин өнөөдрийн ялгаа нь УИХ-ын гишүүд Үндсэн хууль, парламентын засаглалын зарчмыг хэр зэрэг хамгаалж байна вэ гэдэгт оршиж байна. Өөрөөр хэлбэл, нэг хүний эрх мэдэл хүчтэй байгаа нь ганц асуудал биш. Түүнийг боломжтой болгож байгаа улс төрийн орчин өөрөө асуудал болж байна.

Дөрөвдүгээрт, улс төр улс орондоо үйлчлэхээ больсон уу?

Ц.Нямдоржийн хамгийн хүчтэй санаануудын нэг нь энэ. Улс төрийн зорилго нь улс орны хөгжлийг урагшлуулах ёстой. Эдийн засаг, боловсрол, эрүүл мэнд, дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалт, томоохон хөгжлийн төслүүд улс төрийн шийдвэрийн гол төвд байх учиртай.

Гэтэл улс төр өөрөө өөрийнхөө эрх мэдлийг хадгалах, бэхжүүлэх механизм болж хувирвал бүх логик эсрэгээрээ эргэнэ.

Улс орны эрх ашиг улс төрд үйлчлэх биш, улс төр улс орны эрх ашигт үйлчлэх ёстой.

Гэтэл өнөөдөр хөгжлийн бодлого, том төслүүдээс илүүтэйгээр хэн хэний талд байгаа, хэн хэнийг огцруулах вэ, хэн ямар бүлэглэлтэй вэ гэсэн асуулт улс төрийн гол сэдэв болж байна гэж Ц.Нямдорж дүгнэжээ.

Тэгвэл хамгийн том асуудал нь хэн бэ?

Энд Ц.Нямдоржийн байр суурь бүр ч хатуу болж ирнэ. Түүний дүгнэлтээр У.Хүрэлсүх ерөнхийлөгчийн улс төрийн арга барил нь зөвхөн МАН-ын дотоод асуудал биш.

МАН-ын эсрэг ч, АН-ын эсрэг ч, улмаар парламентын ардчилсан тогтолцооны эсрэг чиглэсэн улс төрийн тоглолт болж байна гэж тэр үзэж байна.

Тиймээс асуудлыг “У.Хүрэлсүхэд дуртай, дургүй” гэсэн хувь хүний түвшинд авч үзэх боломжгүй.

Харин:

Үндсэн хуульд заасан парламентын тогтолцоо хэвээр байна уу?

Намууд институцийн хувьд бие даан шийдвэр гаргах чадвартай хэвээр үү?

Сонгуулийн мандат улс төрийн дотоод тохироонд хүчгүйдэж байна уу?

Төрийн бодлого улс орны эрх ашигт үйлчилж байна уу, эсвэл эрх мэдлийн бүлэглэлд үйлчилж байна уу? гэсэн асуултыг тавих хэрэгтэй болж байна.

Эцсийн дүгнэлт

Ц.Нямдорж гуайн ярианы хамгийн ноцтой хэсэг нь нэг хүнийг шүүмжилсэндээ биш. Монголын улс төрийн систем өөрөө эрсдэлтэй цэгт ирсэн байж болзошгүйг анхааруулсанд оршино.

Хэрэв МАН, АН болон бусад улс төрийн намууд институцийн хувьд оршин тогтнох ёстой бол тэд тодорхой хүний тойрон хүрээлэгчдийн бүлэг биш, өөрийн гэсэн үзэл баримтлал, бодлого, дотоод ардчилалтай байх ёстой.

Хэрэв Монгол Улс парламентын ардчиллаа хадгалахыг хүсэж байгаа бол олонх, цөөнхийн зарчим, сонгуулийн мандат, эрх мэдлийн хяналт тэнцэл, Үндсэн хуулийн үзэл санааг хамгаалах ёстой.

Харин улс төрийн бүх зам нэг хүн рүү чиглэж, намын институциудын оронд хувь хүний эрх мэдэл давамгайлж эхэлбэл энэ нь зөвхөн нэг намын асуудал биш.

Төрийн тогтолцооны асуудал болно.

Тиймээс Ц.Нямдоржийн хэлсэн үгийг өнөөдрийн улс төрийн хэрүүл маргааны нэг хэсэг гэж өнгөрөөх үү, эсвэл Монголын ардчиллын өнөөгийн байдлыг өөрөөсөө асуух шалтгаан гэж харах уу гэдэг нь бидний сонголт.

Харин нэг асуулт үлдэнэ.

Монголын улс төр Монголын төлөө ажиллаж байна уу, эсвэл Монголын эрх ашиг улс төрийн төлөө ажиллаад эхэлчихсэн үү?